بسیاری بر این گمانند که شعر و
شاعری از زمان رودکی آغاز گردیده است ، ولی ایرانیان باستان دارای شعر
بودند که گاتها از کهن ترین سروده ها است.گاتها به زبان اوستا در 1768
پیش از میلاد سروده شده است.
ایرانیان از آن تاریخ یکتا پرست و
دارای کتاب بودند. در گاتها ، سروده ها سراسر ، فراخواندن مردم به راستی
،اندیشه ی نیک و خرد ورزی و باز داشتن از پیوند با دُروند است.
دو سروده از گاتها:
کسی که در پرتو پاکترین اندیشه ها،
راه بهترین را می پوید،
و زبانش گویای اندیشه ی نیک است،
و دستهایش
به کارهای پارسایی گشوده است،
تنها یک اندیشه دارد:
اهورامزاد، آفریننده و پروردگار و سرچشمه ی
راستی است
...............
ای مزدا،
براستی ، دُروندان،
با کردارهای خود ما را هراسان می دارند،
زیرا آنان ،
برای مردم تباهی و ویرانی می آورند،
توانمندانشان به ناتوانان ستم می کنند،
با آیین تو دشمنی می ورزند،
هیچ گاه به راستی نمی اندیشند،
و از اندیشه ی نیک می گریزند و روی می گردانند.
اوستا،
زبان ایران باستان و ریشه ی بسیار زبانها ی آریایی است .سروده های گاتها
دارای موسیقی ای است که هم اکنون موبدان زرتشتی در آ تشکده ها می خوانند.
وزن و آهنگ در گاتها به وسیله پژوهشگران به اثبات رسیده است. در فصل
«آهنگ گاتها» در این کتاب می توانید به چند نمونه آن دست یابید.
زبان
اوستایی ریشه ی زبان فارسی است و میان زبان اوستایی و دیگر زبان های
آریایی همانندی های بسیاری است که در فصل پایانی کتاب ده صفحه آورده شد
است و باقی را نگارنده به زبان شناسان واگذارده است.
گاتها از کهن‌ترین و
مقدس‌ترین بخش‌های اوستا است که از خود اشوزرتشت به یادگار مانده‌است.
گاتها جمع گات و به معنی سرود یا شعر و نظم است. گات در زبان پهلوی به
گاس تبدیل شده و به فارسی گاه گوییم که جمع آن گاهان است. در میان
زرتشتیان ایران منظور از یشت گاهان همان سرودهای گاتها است. در موسیقی
امروزی ایران هنوز واژه گاه به معنی آهنگ یا نت موسیقی باقی‌مانده، مانند
آهنگ سه گاه یا چهارگاه. در زبان سانسکریت گات یا سرود را گیت گویند که
بعد به عربی جیت و جید شده و تجوید در عربی به معنی خواندن قران با آهنگ و
وزن است.
به‌طور کل کهن‌ترین بخش ادبیات هر قومی را سرود یا شعر یا
قطعات منظوم تشکیل می‌دهد، زیرا مردم می‌توانند شعر و ترانه و سرود را به
آسانی از برکنند و به خاطر به‌سپارند. ادبیات منثور بعدها پیدا می‌شود و
آن هم پس از پیدایش خط و نوشتار است.
علاوه‌بر این، اهمیت و تقدس
گاتها در میان ایرانیان از روزگار بسیار باستان شناخته‌شده‌بود. به‌طوری
که اوستاهای بعدی همه به نیکی و احترام از آن نام می‌برند، از جمله یسنا
57 که به نام ستوت یشت معروف است آمده: «ما می‌ستاییم کسی که برای
نخستین بار پنج گات‌های اشوزرتشت اسپنتمان را به سرود.»
در
وندیداد فرگرد 19 بند 38 از پنج گات‌های زرتشت یاری می‌خواهد. در نخستین
کرده ویسپرد نیز از هر پنج گات‌های زرتشت به‌طور جداگانه نام برده‌شده و
به هر یک درود می‌فرستد.
یکی از دلایل تقدس زیاد و اهمیت
فوق‌العاده گاتها از میان دیگر بخش‌های اوستا، این است که تمام اصول و
آموزش‌های دین زرتشتی در آن گنجانیده‌شده و در واقع از بخش‌های اصولی
نامه‌های دینی زرتشتی به شمار می‌رود، گرچه بخش‌های دیگر اوستا را نیز
نمی‌توان از نقطه‌نظر یادگارهای کتبی، تاریخی، حماسی، علمی و آیینی
کم‌اهمیت‌تر دانست، ولی هیچ‌کدام از لحاظ دارا بودن معانی ژرف و بیان
دلکش و ارزش معنوی به پای گاتها نمی‌رسند.
گاتها دارای پنج گات
یا سرود است که جمعاً به هفده(ها) یا بخش تقسیم می‌شود که در دل یسنا
جای دارد. گات‌های پنج‌گانه عبارتند از:
1-اهنودگات یا گاه 2-اشتودگاه 3-سپنتمدگاه 4-وهوخشترگاه 5-وهشتواشت گاه.
کتاب‌های اوستا از نظر زمان‌بندی نیز به پنج بخش تقسیم می‌شود که عبارتند از:
1- یسنا 2- ویسپرد 3- یشت‌ها 4- خرده اوستا 5- وندیداد
منبع: سیری در آموزش گاتها نوشته موبد رستم شهزادی
در کتاب اوستا بارها اشاره شده است که گات ها را با آواز زیر یا آهسته بخوانید . بنابراین به کسانی که گات ها را این چنین می خواندند گاتار یعنی خواننده ی گات ها گفته می شد . این تلفظ هنوز هم در بسیاری از نواحی ایران از جمله در کردستان رواج داشته و تقربیا جنبه ی نیایش دارد و همین واژه ی گاتار است که با اندکی تفاوت در بیان لهجه و به صورت گیتار وارد زبان غرب شده است
صورت دیگری از واژه ی گات یا گی در زبان اوستایی وجود دارد که گاتو یا گاثو تلفظ می شود این واژه در زبان پهلوی به صورت گاه در آمده است با همان معنی سرود و به همین صورت هم به زبان امروز ما منتقل شده است که ما اکنون از آن در موسیقی استفاده می کنیم مثل سه گاه یا چهارگاه که پسوند گاه در واقع به همان معنی سرود است