رشید شهمردان در کتاب وزین و پرارزش «فرزانگان زرتشتی»، زندگی نامه خود نوشت خود را چنین آورده است:
«نگارنده این نامه را نام رشید، پور شهمردان، پور ایران، پور گشتاسب، پور بهرام، پور شهریار، ساکن بمبئی است.
نیاکانش
از مردم قریه حسینی، حومه تفت یزد، بوده و معروفند به طایفه ”بهرام شهری“،
و آن خاندان بسیار بزرگی است که افراد آن در سراسر نقاط ایران و هند و
اروپا پراکنده هستند.
خاندان نگارنده همه در هندوستان زندگی میکنند.
در روز دیبهمهر و فروردین ماه باستانی ١٢٧٤ یزدگردی، برابر ٥ آوریل ١٩٠٥
میلادی در شهر بمبئی زاده شد. چون هفتساله شد، به اتفاق پدر برای آموزش
فارسی به ایران رفت و پس از پاپان آموزشهای آغازین، دو سالی در درمانگاه
“سررتن تاتا” که به سرپرستی انجمن زرتشتیان ایرانی – بمبئی در آن زمان در
یزد بنیان نهاده شد، به کار مشغول شد. سپس به بمبئی بازگشت و زیرنظر فرزانه
دینشاه جی جی باهای ایرانی سلیسیتر در تعلیمات دینی و فلسفه صاحب اطلاعات
گردید و در ضمن در کارهای ادبی و فارسی، آن فرزانه را یاری مینمود و بنا
به تشویق او به نگارش رسالههای فارسی پرداخت.»
سپس در باره کتاب
فرزانگان زرتشتی و پی گیری کار این کتاب مینویسد: «... در طی ١٤ سال اخیر
در گردآوردن و نوشتن این کتاب که شالودهی تاریخ زرتشتی است، رنج فراوان
برده و به این امید دلخوش است که نویسندگان همگروه در اکمال و اصلاح نقایص
آن و تدوین کامل تاریخ زرتشتی جدا اقدام خواهند نمود.»
افزون بر این کتاب، استاد شهمردان کتابهای زیر را ــ پس از نوشتن «فرزانگان زرتشتی» ــ نوشت:
١. خردهاوستا با آوانویسی و معنا.
٢. فهرست کتابهای موجود در کتابخانه اردشیر یگانگی.
٣. پرستشگاههای زرتشتیان.
٤. دانستنیهای آیین زرتشتی (ترجمه).
٥. زرتشت و همرزمان او در ودا (ترجمه).
٦. سال دینی زرتشتیان (ترجمه).
٧. دین پایه زرتشتی (با همکاری دکتر حسین وحیدی).
٨. تجدید چاپ و اضافات بر کتاب خردهاوستا با آوانویسی (با همکاری دکتر حسین وحیدی).
٩. کتاب تاریخ زرتشتیان از پایان دوره ساسانیان تا به امروز.
مقالههای
استاد شهمردان در مجلههای شناخته شده ایرانی به چاپ میرسید. از استاد
شهمردان دهها نوشته در زمینه تاریخ و فرهنگ زرتشتی به جای مانده است. هنوز
نوشتههای او درباره تاریخ پارسیان هند و کشتار زرتشتیان در دورههای
تاریخ ایران برای پژوهشگران تاریخ بُنمایهای ارزشمند است. شایسته است با
کوشش سازمانهای انتشاراتی این نوشتهها گردآوری، ویرایش و انتشار یابد.
روانشاد
استاد شهمردان، این بزرگمرد تاریخ و فرهنگ زرتشتی، در آخرین نامهای که از
آمریکا برای یکی از دوستانش نوشتهاست، چنین میگوید:
«وضع من در
اینجا چنان است که در خانه محبوسم. وسایل بیرون رفتن ندارم. در اینجا
همهکس باید ماشین داشته باشد. وسایل ارتباط عمومی ندارم. افزون بر این
بهواسطهی حمله قلبی از پیادهرفتن به کلی بازماندهام. پسرم هم مدتی است
در اینجا نیست، به مسافرت رفته و گرفتار است. همین که کارم درست شد، از
اینجا حرکت میکنم. اگر من برای چند روز به ایران بیایم که یادداشتهای
خودم همراه با کتابهای لازمهام را بردارم و بروم، که زحمتی فراهم
نمیشود؟
مانگجی صاحب هنگام اقامت در ایران، نامههای زیادی به انجمن
پارسیان نوشته که همهی آنها در دوازده جلد دفتر بزرگی به خط شکسته گجراتی
ضبط نمودهاند و آن در دفتر انجمن بمبئی بود و چون آن هنگام به واسطهی
حمله قلبی سخت مریض بودم، و سپس برای شرکت در کنگره ایرانشناسی سال ١٣٥٠
به ایران دعوت شدم، مطالعهی آن به دنبال افتاد. اینک خیال دارم اگر توفیقی
بهدست آید و کمک مالی برسد، بهوسیلهی یک نفر از هندوان پیر خارج از
بمبئی که خط شکسته گجراتی را میتواند بخواند، آن را بررسی و چنانچه
مطالبی داشته باشد، ترجمهی آن را برای شما بفرستم که در انتشار آن اقدام
نمایید. تازهیی در اینجا ندارم. زیرا کسی را نمیبینم و زرتشتیانی که در
سانفرانسیسکو هستند، همه به خود مشغولند و کسی به یاد این درویش نیست.
امیدوارم فوری جواب بنویسید که به تهیه حرکت به ایران مشغول شده و از آنجا
به بمبئی بروم… اینک نیز فشار بر قلب زیاد شده و از کار بازماندهام. فقط
اوستا میخوانم.»
فرزانه گرامی، استاد بزرگوار، پیر راه زرتشت، به
آرزوهایش که گردآوری و ترجمه دوازده جلد از اسناد تاریخی دستنویس
زرتشتیان که به زبان گجراتی بود، نرسید و شوربختانه در بامداد روز ٢١
آذرماه سال ١٣٦٣ خورشیدی(١٩٨٤میلادی) به سن ٧٨ سالگی جهان را بدرود گفته،
در گذشت . روانش شاد و نیکی نامش جاودانه باد.
